Przemoc rówieśnicza to złożone zjawisko, które ma wiele form i przejawów. Może występować zarówno w świecie realnym, jak i wirtualnym. Jednak – co ważne to rozróżnienie jest praktycznie rozróżnieniem tworzonym przez dorosłych. Dla dzieci i młodzieży świat jest jeden, a cyberprzemoc jest po prostu jednym z narzędzi przemocy rówieśniczej, nie osobnym zjawiskiem.
Przemoc rówieśnicza jest czymś innym niż zwykłe konflikty. Istnieje kilka kluczowych cech, dzięki którym można ją rozpoznać:
- Intencjonalność: Sprawca lub sprawcy celowo działają, aby skrzywdzić ofiarę.
- Przewaga siły: Sprawca lub sprawcy są silniejsi od ofiary, czy to fizycznie, psychicznie, czy pod względem pozycji społecznej.
- Powtarzalność: Przemoc nie jest jednorazowym incydentem, ale regularnie powtarzającym się zachowaniem.
Przemoc rówieśnicza może przybierać różne formy:
- Przemoc fizyczna: Bicie, kopanie, popychanie, niszczenie rzeczy ofiary.
- Przemoc słowna: Wyzywanie, obrażanie, wyśmiewanie, poniżanie.
- Przemoc relacyjna: Wykluczanie z grupy, ignorowanie, rozsiewanie plotek, nastawianie innych przeciwko ofierze, obmowa.
- Cyberprzemoc: Przemoc z użyciem internetu i smartfonów.
Przemoc fizyczna pojawia się zwykle w grupie dzieci młodszych, relacyjna jest częściej praktykowana przez dziewczynki niż chłopców.
Przemoc rówieśnicza ma poważne i długotrwałe konsekwencje dla ofiar, sprawców i świadków.
Ofiary mogą doświadczać:
- Stanów lękowych i depresyjnych.
- Obniżonego poczucia wartości i poczucia samotności.
- Zaburzeń psychosomatycznych.
- Trudności w nauce.
- Myśli samobójczych.
Sprawcami przemocy niekoniecznie są osoby zaburzone, często bywają to dzieci popularne i generalnie przez dorosłych postrzegane jako miłe i inteligentne, jednak pozbawione kręgosłupa moralnego. Osoby takie uważają ofiary przemocy za gorsze, podludzi. Nie mają szacunku dla godności innych osób. Postrzegają przemoc jako rozrywkę. W grupie sprawców przemocy osobną kategorię stanowią osoby, które same są ofiarami przemocy.
Jednym z kluczowych czynników ułatwiających przemoc rówieśniczą jest bierność świadków. Mogą czuć się bezradni i obawiać się reakcji sprawcy (tego, że przeniesie na nich swoją uwagę). Często usprawiedliwiają swoją bierność, uważając, że ofiara zasłużyła na prześladowanie, tym bardziej, że często ofiarami stają się dzieci i nastolatkowie odróżniający się od grupy w zdecydowany sposób (czasem – brakiem kompetencji społecznych).
Ważne jest, aby pamiętać, że przemoc rówieśnicza może dotknąć każdego, niezależnie od cech czy właściwości. Chociaż „inność” ofiary może zwiększać ryzyko wiktymizacji, ofiarami stają się również uczniowie nieposiadający żadnych wyraźnych cech odróżniających ich od rówieśników.
Najtrudniejsza do wyrugowania jest przemoc relacyjna, ponieważ nie wiąże się z bezpośrednim, agresywnym atakiem na ofiarę i dlatego stwarza wyzwanie dla dorosłych, którzy w praktyce nie wiedzą, co z tym zrobić. Wydaje się, na pozór, że są po prostu dzieci mniej i bardziej popularne, a nie, że jedno z nich jest systematycznie wykluczane społecznie.
Jak zapobiegać i radzić sobie z przemocą relacyjną?
Przemoc relacyjna, charakteryzująca się wykluczaniem, ignorowaniem i rozsiewaniem plotek, może mieć druzgocący wpływ na ofiarę.
Kluczową rolę w budowaniu zdrowych relacji i zapobieganiu przemocy relacyjnej w klasie lub innej grupie rówieśniczej odgrywa jej opiekun (nauczyciel, wychowawca, ksiądz).
Opiekun powinien angażować uczniów w działania budujące poczucie wspólnoty i przynależności do grupy. Może to obejmować wspólne projekty, gry i zabawy integrujące, wycieczki w których poszczególne osoby mają do wypełnienia niezbędne i wzajemnie komplementarne role.
Warto też wprowadzać proste działania, takie jak przygotowanie wizytówek z imionami i zainteresowaniami uczniów, rozmowy na ich temat i regularne zmiany miejsc siedzących. Takie działania mogą pomóc dzieciom lepiej się poznać i zbudować pozytywne relacje.
Na początku istnienia grupy (np. klasy, kółka zainteresowań, duszpasterstwa) należy zaproponować wprowadzenie jasnych zasad regulujących relacje. Reguły dotyczące relacji między dziećmi/ nastolatkami powinny być ustalane wspólnie z nimi, aby czuli się współodpowiedzialni za ich przestrzeganie.
Opiekun powinien też dostrzegać i nagradzać pozytywne zachowania uczniów, takie jak pomoc koleżeńska, empatia i szacunek dla innych.
Opiekun powinien reagować na pierwsze oznaki wykluczenia i agresji relacyjnej – to jest kluczowe. Nie powinien czekać, aż problem się nasili, ale reagować na drobne, pozornie nieistotne akty wykluczenia, takie jak niezapraszanie do wspólnych zabaw czy ignorowanie. Powinien też reagować na złośliwości – ustalać i egzekwować zasadę, że ten sposób zwracania się do drugiej osoby (nawet pod pozorem „żartu”) jest w danej grupie nieakceptowalny.
Ważne jest też, aby dzieci i młodzież rozumieli swoją rolę jako świadków przemocy. Należy ich uwrażliwić na problem i uczyć asertywnego reagowania, a także pokazywać, że jako grupa mają siłę, by przerwać przemoc. Konkretnie – gdy w kilka osób, będąc świadkami przemocy jednoznacznie powiedzą, że nie zgadzają się na takie traktowanie – mogą wybronić ofiarę, nie narażając się (ze względy na swoją liczebność) na stanie się kolejną ofiarą. W pracy ze świadkami należy zwrócić uwagę a to, że nie należy odpowiadać na przemoc przemocą, bo to tylko napędza spiralę agresji.
W przypadku wystąpienia przemocy relacyjnej, której nie udaje się rozwiązać na poziomie grupy, opiekun powinien spotkać się z rodzicami ofiary i sprawcy w celu wypracowania planu interwencji.
Pamiętajmy, że przeciwdziałanie przemocy to proces długofalowy, wymagający zaangażowania i współpracy wszystkich członków społeczności.
Bogna Białecka